Nam quốc sơn hà được xem là bài thơ khẳng định chủ quyền dân tộc sớm của Việt Nam. Tuy nhiên, suốt nhiều thập niên, tác phẩm này vẫn gây tranh luận về tác giả, bản dịch và cách chú thích trong sách giáo khoa qua các thời kỳ.

Nam quốc sơn hà và tranh luận về tác giả

Những ngày gần đây; việc sách giáo khoa Ngữ văn lớp 9 bộ “Cánh diều” ghi tác giả bài thơ Nam quốc sơn hà là “Khuyết danh” đã tạo nên nhiều ý kiến trái chiều. Trong phần chú thích; sách nêu rõ bài thơ hiện chưa xác định được tác giả[; được chép trong Lĩnh Nam chích quái.

Thực tế, nhiều bộ sách giáo khoa hiện hành khác như “Kết nối tri thức với cuộc sống” hay “Chân trời sáng tạo” cũng không ghi tên tác giả trong văn bản chính thức; mà chỉ chú thích rằng bài thơ thường được truyền tụng là của Lý Thường Kiệt,;song chưa có cơ sở khoa học xác nhận chắc chắn.

Nam quốc sơn hà trong sách giáo khoa qua các giai đoạn

Nhìn lại các bộ sách giáo khoa trước đây cho thấy cách tiếp cận vấn đề tác giả đã thay đổi theo thời gian. Sách Ngữ văn lớp 9 sử dụng từ năm 1990 đến 2002 từng ghi tên tác giả Lý Thường Kiệt nhưng kèm theo dấu hỏi chấm; thể hiện sự dè dặt của người biên soạn.

Phần chú giải khi đó cũng thừa nhận lai lịch bài thơ chưa rõ ràng; việc gắn tên Lý Thường Kiệt chủ yếu dựa trên truyền thuyết và thói quen tiếp nhận lâu đời. Từ năm 2003 trở đi; sách Ngữ văn lớp 7 không còn ghi tác giả trong phần văn bản chính mà chỉ đề cập ở chú thích; đồng thời nhấn mạnh bài thơ có nhiều dị bản chữ Hán,;nhan đề do người đời sau đặt.

Nam quốc sơn hà và truyền thuyết lịch sử

Một truyền thuyết phổ biến cho rằng năm 1077; khi quân Tống xâm lược nước ta; Lý Thường Kiệt lập phòng tuyến bên sông Như Nguyệt. Trong một đêm; quân sĩ nghe thấy tiếng ngâm bài thơ vang lên từ đền thờ hai vị thần Trương Hống và Trương Hát; tạo nên khí thế tinh thần mạnh mẽ cho quân đội Đại Việt.

Ngoài ra, một số tài liệu còn cho rằng bài thơ từng xuất hiện trong cuộc kháng chiến chống Tống thời vua Lê Hoàn năm 981. Những cách kể khác nhau khiến việc xác định hoàn cảnh ra đời chính xác của bài thơ càng trở nên phức tạp; cho thấy sự đan xen giữa lịch sử và truyền thuyết dân gian.

Nam quốc sơn hà và tranh cãi về bản dịch

Không chỉ gây tranh luận về tác giả; Nam quốc sơn hà còn từng tạo ra nhiều ý kiến trái chiều về bản dịch. Trong chương trình giáo dục phổ thông năm 2006; sách giáo khoa sử dụng bản dịch của Lê Thước – Nam Trân; khác với bản dịch quen thuộc của Trần Trọng Kim mà nhiều thế hệ học sinh đã ghi nhớ.

Sự thay đổi này từng làm dấy lên tranh luận trong giới chuyên môn và dư luận. Để mở rộng cách tiếp cận; sách giáo khoa thời điểm đó còn giới thiệu thêm một số bản dịch khác. Theo các tài liệu nghiên cứu; hiện bài thơ có khoảng 30 dị bản; cả về nguyên tác lẫn bản dịch.

Giá trị bền vững của Nam quốc sơn hà

Dù còn nhiều tranh luận chưa có hồi kết; Nam quốc sơn hà vẫn được nhìn nhận là tác phẩm có giá trị lịch sử và tư tưởng đặc biệt. Bài thơ thể hiện rõ ý thức chủ quyền; tinh thần độc lập và quyết tâm bảo vệ lãnh thổ của dân tộc Việt Nam.

Việc Bộ Giáo dục và Đào tạo tiến hành rà soát các ý kiến liên quan cho thấy tinh thần khoa học trong tiếp cận di sản. Dù được ghi là “Khuyết danh” hay gắn với tên tuổi Lý Thường Kiệt, giá trị cốt lõi của Nam quốc sơn hà vẫn giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử, văn học và giáo dục Việt Nam.

Theo: Báo Dân trí