Nền giáo dục truyền thống có lịch sử rất lâu đời, đã bồi dưỡng nên rất nhiều các bậc trí tuệ hiền năng, vừa có đức vừa có tài. Hàn Dũ – một trong 8 tác gia lớn nhất thời Đường – Tống, đã chỉ ra rằng, để việc giáo dục đạt được hiệu quả thì có 3 yếu tố cần coi trọng.
- Gia phong – lớp học đạo đức đầu tiên của con trẻ
- Lòng tự trọng – gốc đức giữ con người đứng vững giữa thế giới biến động
Xem nhanh
Học trò phải tôn sư trọng đạo
Thân là học trò, như thế nào mới là có tinh thần học hỏi chân chính? Học trò đối với thầy của mình phải kính trọng, “tôn sư” là đạo đức cơ bản nhất mà người học trò phải có.
Trong nền giáo dục truyền thống đã hình thành một hệ thống chuẩn tắc tôn sư. Học trò nhập học, trước tiên phải làm lễ bái sư. Nghi lễ bái sư là chính giữa phòng học đặt một chiếc bàn, học trò bưng “chí” (vật dùng trong lễ gặp mặt thầy) đợi ở ngoài, thầy ra mời vào, học trò bước vào đặt “chí” lên bàn. Sau đó, trò hướng đến bài vị Khổng Tử quỳ lạy, rồi hướng về phía thầy quỳ lạy, thầy đứng vái đáp lại.
Hàng ngày trò khi sáng sớm vào học, chiều tối ra về đều phải tới vái lạy thầy. Lúc học, khi thầy hỏi, trò phải đứng dậy khoanh tay trả lời, khi có yêu cầu nhờ thầy, cũng phải đứng dậy nói. Thầy giảng giải, học trò buông tay cung kính lắng nghe, thầy cho ngồi mới được ngồi.
Trong “Tống sử. Dương Thời truyện” có ghi chép lại câu chuyện “Trình môn lập tuyết” nổi tiếng. Chuyện kể rằng Dương Thời đời Tống vì muốn làm phong phú trí thức của mình đã buông bỏ quan to lộc hậu đi đến Dĩnh Xương, Hà Nam để bái Lý học gia Trình Hạo làm thầy.
Sau này Trình Hạo qua đời, Dương Thời cũng bước vào tuổi 40 nhưng ông vẫn có chí ham học, siêng năng nghiên cứu học vấn như trước. Để kế tục việc học, ông đã bái người em của Trình Hạo là Trình Di làm thầy.
Khi Dương Thời cùng người bạn của ông là Du Tạc đến Trình gia thỉnh giáo, Trình Di biết rõ hai người họ đến nhưng cố ý giả vờ ngủ, không để ý tới. Hai người thấy Trình Di tiên sinh đang ngủ, sợ làm ảnh hưởng đến giấc ngủ của thầy liền lặng lẽ lui ra ngoài cửa đợi.
Lúc Trình Di tỉnh dậy, thấy hai học trò vẫn đứng ngoài đợi thì giật mình hỏi: “Ô! Thế hai vị vẫn chưa đi sao?” Lúc này, ngoài cửa tuyết đã rơi dày hơn 1 xích, nhưng Dương Thời và Du Tạc vẫn kiên nhẫn, không mệt mỏi đứng đợi. Đây đã trở thành câu chuyện xưa “Trình môn lập tuyết” nổi tiếng, cũng là câu chuyện điển hình về tôn sư trọng đạo.
Trách nhiệm lớn nhất của người thầy là truyền dạy đạo lý
Nền giáo dục truyền thống đặt trọng tâm vào người thầy. Học trò phải tôn sư trọng đạo, nhưng điều kiện tiên quyết lại chính là người thầy phải trở thành người được học trò tôn kính.
Hàn Dũ viết: Người học thời xưa ắt có thầy. Thầy là người truyền đạo (truyền thụ đạo lý), thụ nghiệp (truyền thụ tri thức), giải hoặc (giải đáp những nghi vấn). Người ta sinh ra không ai là đã biết tất cả, ai chẳng có điều nghi hoặc? Có điều nghi hoặc mà không tìm thầy học, điều nghi hoặc ấy cuối cùng cũng không sáng tỏ được.
Khi bàn về đạo làm thầy, Hàn Dũ cũng viết rằng: Người sinh trước ta, nghe đạo ấy vốn trước ta, ta theo mà tôn làm thầy. Người sinh sau ta, nghe đạo cũng trước ta, ta theo mà tôn làm thầy. Vì thế cho nên không kể sang hèn, không kể lớn nhỏ, đạo thánh còn thì đạo thầy cũng còn vậy.
“Giảng đạo” được xếp trước, “thụ nghiệp” xếp sau, cho nên việc giáo dục đạo lý cư xử và nhân sinh quan đúng đắn là trọng yếu hơn so với việc dạy tri thức.
Hàn Dũ cũng viết rằng cha mẹ yêu thương con cái sẽ vì chúng mà tìm người thầy tốt. Tuy nhiên nếu người thầy ấy chỉ truyền dạy cho trò thơ văn mà không truyền dạy đạo lý làm người thì kỳ thực đó cũng chưa được gọi là thầy.
Thời cổ đại còn có cách gọi Sư phụ (thầy cha). Đây là cách gọi đặc biệt trong tín ngưỡng. Gọi là Sư phụ bởi vì người thầy ấy truyền dạy Đạo lớn, không chỉ có thể ảnh hưởng đến một đời của người trò, mà còn là sự cứu rỗi, giải thoát. Người Sư phụ như vậy là người trả lời cho học trò những chỗ mê vĩnh hằng của nhân sinh như: Ta là ai? Ta từ đâu đến? Chết rồi thì sẽ đi về đâu?
Người lớn trong gia đình phải gương mẫu tu dưỡng đạo đức
Sự khởi đầu của nền giáo dục truyền thống không phải là từ nhà trường, cũng không phải từ thầy cô mà là từ gia đình. Cổ nhân rất coi trọng nền tảng giáo dục gia đình.
Trong “Lễ ký” viết rằng: “Muốn trị quốc, phải tề gia, muốn tề gia, phải tu thân”, “Tu thân rồi mới tề gia, tề gia rồi mới trị quốc”, “Căn bản của thiên hạ tại quốc gia, căn bản của quốc gia là tại gia đình, căn bản của gia đình là tại bản thân”. Bởi vậy người xưa rất coi trọng giáo dục gia đình, cho rằng những người bề trên đều phải tu dưỡng đạo đức tốt đẹp làm gương cho đời sau.
Phương Hiếu Nhụ triều nhà Minh từng viết: Yêu thương con mà không giáo dục thì bằng như không thương, nếu không giáo dục thiện niệm và lương tri thì cũng bằng như không giáo dục.