Ruộng bậc thang được các chuyên gia đánh giá là mô hình canh tác bền vững, giúp giữ nước, hạn chế xói mòn và giảm rủi ro mất mùa trước tác động ngày càng khắc nghiệt của biến đổi khí hậu tại nhiều vùng núi trên thế giới.
- Chiếc kim của con ong: lời nguyền tự hủy diệt
- Giá vàng trong nước vượt 166 triệu đồng
- Có nên uống bia sau khi chơi thể thao?
Ruộng bậc thang xuất hiện phổ biến ở các khu vực đồi núi; nơi con người cải tạo địa hình dốc thành những bề mặt phẳng theo từng tầng để phục vụ sản xuất nông nghiệp. Theo nghiên cứu của Giáo sư Nhân chủng học Stephen Acabado (Đại học California, Los Angeles, Mỹ); đây không chỉ là một hình thức canh tác truyền thống mà còn là giải pháp thích ứng biến đổi khí hậu có giá trị lâu dài.
Xem nhanh
Ruộng bậc thang giúp điều tiết nước và hạn chế xói mòn
Trước những biến động khó lường của thời tiết; ruộng bậc thang phát huy vai trò quan trọng trong việc điều tiết dòng chảy của nước mưa. Thay vì để nước tràn tự do trên các sườn dốc và cuốn trôi đất màu; hệ thống bậc thang làm chậm dòng chảy; giữ nước lại từng lớp và cho phép nước thấm dần vào đất.
Các nghiên cứu thực địa của Giáo sư Stephen Acabado tại Philippines và Morocco cho thấy; loại ruộng này giúp giảm đáng kể tình trạng xói mòn đất và sạt lở; đồng thời duy trì độ ẩm ổn định cho cây trồng. So với các khu đất dốc không được cải tạo, ruộng bậc thang có độ ẩm cao hơn từ 15–30%; thậm chí vượt mức này trong một số điều kiện đặc biệt. Lượng ẩm bổ sung giúp cây trồng vượt qua các đợt khô hạn ngắn xen kẽ giữa những trận mưa lớn.
Ruộng bậc thang và kinh nghiệm canh tác tại Philippines
Tại vùng Cordillera, miền bắc Philippines; Giáo sư Stephen Acabado đã dành gần 20 năm nghiên cứu hệ thống ruộng bậc thang trồng lúa Ifugao; một di sản nông nghiệp có lịch sử hình thành từ khoảng thế kỷ 17. Đây là giai đoạn các cộng đồng vùng cao mở rộng canh tác lúa lên các khu vực địa hình cao và dốc hơn.
Cordillera có lượng mưa biến động mạnh, trung bình trên 2.000 mm mỗi năm, có nơi gần 4.000 mm. Đặc điểm chung là mưa lớn, ngắn và dồn dập. Nếu không có ruộng bậc thang, nước sẽ nhanh chóng biến thành dòng xiết; cuốn trôi đất và phá hủy mùa màng. Nhờ hệ thống bậc thang, nước mưa được giữ lại từng tầng; thấm dần xuống đất, tạo điều kiện ổn định cho sản xuất nông nghiệp.
Ruộng bậc thang và chiến lược đa dạng giống cây trồng
Một yếu tố thích ứng khí hậu quan trọng khác của ruộng bậc thang là cách người dân lựa chọn và bố trí cây trồng. Nông dân Ifugao duy trì nhiều giống lúa truyền thống, được gọi chung là Tinawon; phù hợp với từng điều kiện địa hình, độ cao và vi khí hậu khác nhau.
Mỗi giống Tinawon có khả năng thích nghi riêng: có loại phát triển tốt trong môi trường mát, ẩm; có giống chịu được đất nông hoặc các giai đoạn khô hạn ngắn. Việc gieo trồng đa dạng giống lúa trên các loại ruộng này giúp nông dân phân tán rủi ro; thay vì phụ thuộc vào một giống hoặc một phương thức canh tác duy nhất. Theo Giáo sư Stephen; đây là chiến lược thông minh giúp cộng đồng duy trì sản xuất ổn định trước biến động khí hậu.
Tri thức bản địa giúp ruộng bậc thang thích ứng khí hậu
Không chỉ dựa vào cấu trúc canh tác; ruộng bậc thang còn gắn liền với tri thức bản địa được tích lũy qua nhiều thế hệ. Nông dân Ifugao có khả năng “đọc” các tín hiệu môi trường tinh tế; như sự thay đổi của mạch nước, tốc độ dòng chảy hay hoạt động của giun đất trước mùa mưa.
Từ đó, họ chủ động gia cố bờ ruộng, nạo vét kênh dẫn nước hoặc điều chỉnh thời điểm gieo trồng khi mưa đến muộn hoặc mùa mưa rút ngắn. Những kinh nghiệm này đã giúp cộng đồng tiếp tục sản xuất ngay cả trong các giai đoạn lũ lụt hay hạn hán kéo dài.
Thách thức trong việc bảo tồn ruộng bậc thang hiện nay
Dù chứng minh được hiệu quả thích ứng biến đổi khí hậu, ruộng bậc thang vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Tại dãy Anti-Atlas (Morocco), các nghiên cứu cho thấy nhiều ruộng bậc thang được duy trì liên tục từ thế kỷ 16–17 nhưng dần bị bỏ hoang trong thế kỷ 20 do làn sóng di cư và thiếu hụt lao động.
Tình trạng tương tự cũng diễn ra ở Cordillera, Philippines. Các siêu bão năm 2018 và 2022 gây hư hại nghiêm trọng hệ thống ruộng bậc thang, trong khi lực lượng lao động giảm sút và áp lực kinh tế khiến việc phục hồi gặp nhiều khó khăn. Theo Giáo sư Stephen Acabado, để bảo tồn và phát huy giá trị của loại ruộng này, chính phủ cần có chính sách hỗ trợ mạnh mẽ hơn, khuyến khích người dân duy trì mô hình canh tác bền vững này trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng khốc liệt.
Theo: Báo VnExpress