Những vụ sập băng tại Himalaya đang trở thành mối đe dọa khó lường: khoa học có thể nhận diện nguy cơ, nhưng rất khó xác định thời điểm thảm họa xảy ra.
- Điều gì thay đổi khi ăn đậu phụ đều đặn
- Cục CSGT nêu lý do chưa yêu cầu thi lại sau tai nạn
- Lũ quét Nepal phơi bày mối nguy giấu trong lớp băng tan
Vụ lở đá – băng tại khu vực biên giới Trung Quốc – Nepal ngày 26/8 một lần nữa cho thấy khoảng cách giữa khả năng quan sát của con người và tốc độ biến đổi của thiên nhiên. Một khối băng có thể tích tụ bất ổn trong nhiều năm, nhưng quá trình sụp đổ cuối cùng lại diễn ra quá nhanh để hệ thống cảnh báo kịp phản ứng.
Theo chuyên gia Zhang Dongqi thuộc Viện Biến đổi Toàn cầu và Khí tượng Cực, thiên tai liên quan đến sông băng không phải hiện tượng mới. Tuy nhiên, tình trạng nóng lên toàn cầu, hoạt động của con người mở rộng vào vùng núi cao và khả năng quan sát tốt hơn nhờ vệ tinh đang khiến những sự cố này được ghi nhận với tần suất cao hơn.
Các số liệu về cao nguyên Thanh Tạng cho thấy quy mô thay đổi rất rõ. Trong khoảng 60 năm, diện tích sông băng tại đây giảm từ khoảng 51.000 km² xuống 44.000 km² rồi còn khoảng 39.000 km². Trong khi đó, số lượng và diện tích các hồ băng tăng hơn 20% trong giai đoạn 1990-2020.
Những biến đổi này tạo ra một hệ thống rủi ro liên kết. Nhiệt độ tăng làm lượng băng tan nhiều hơn, thúc đẩy sông băng dịch chuyển và làm suy yếu cấu trúc bên trong. Nước tan có thể dồn xuống vùng trũng, khiến các hồ băng mở rộng. Khi gặp mưa cực đoan, địa hình mất ổn định hoặc những chấn động nhất định, nguy cơ lũ quét và sạt lở tăng lên.
Điều đáng chú ý là một thảm họa có thể không xuất hiện từ một nguyên nhân đơn lẻ. Theo các phân tích được bài viết dẫn lại, nhiệt độ tăng trong thời gian dài có thể làm gia tăng các khe nứt. Sau đó, một đợt nắng nóng, mưa lớn hoặc chấn động địa chất có thể trở thành tác nhân khiến khối băng và đá vốn đã suy yếu sụp xuống.
Vệ tinh nhìn thấy nguy cơ, nhưng chưa chắc nhìn thấy thời điểm sụp đổ
Bài toán khó nhất không phải nhận diện một sông băng đang mất ổn định, mà là xác định chính xác khi nào nó sẽ sụp đổ.
Các chuyên gia cho rằng công nghệ hiện nay có thể đánh giá mức độ nguy hiểm của sông băng, nhưng dự báo thời điểm xảy ra sự cố vẫn là thách thức rất lớn. Những khu vực nguy hiểm thường nằm ở địa hình núi cao, xa xôi và khắc nghiệt, khiến việc lắp đặt cũng như duy trì thiết bị quan trắc trực tiếp gặp nhiều trở ngại.
Vệ tinh vì thế trở thành công cụ quan trọng. Với những hồ băng có dấu hiệu dâng nước bất thường, dữ liệu viễn thám có thể giúp phát hiện nguy cơ và tạo khoảng thời gian cảnh báo trước khi xảy ra vỡ hồ.
Nhưng sập băng lại là câu chuyện khác. Quá trình biến dạng và đổ sập có thể diễn ra cực nhanh, khiến thời gian cảnh báo cho người dân ở hạ lưu chỉ còn tính bằng vài phút. Khoảng thời gian đó quá ngắn nếu so với quá trình thu thập, truyền tải và xử lý dữ liệu.
Muốn nâng độ chính xác, các nhà khoa học cần kết hợp nhiều lớp dữ liệu: hoạt động địa chất, nhiệt độ, lượng mưa, biến động bề mặt cùng các chỉ số về ứng suất và biến dạng bên trong khối băng.
Đây cũng là lý do giới nghiên cứu đang hướng tới mạng lưới quan trắc ba chiều, kết hợp dữ liệu từ vệ tinh, thiết bị bay không người lái và các trạm cảm biến trên mặt đất. Mục tiêu là bổ sung phần dữ liệu mà ảnh vệ tinh từ xa chưa thể cung cấp đầy đủ.
Sông băng vì thế không chỉ là dấu hiệu của biến đổi khí hậu mà còn có thể trở thành nguồn phát sinh thảm họa dây chuyền. Khi băng tan, hồ băng mở rộng và cấu trúc địa hình suy yếu, nguy cơ không còn nằm ở một khối băng riêng lẻ mà ở cả hệ thống phía dưới.
Công nghệ đang giúp con người nhìn rõ hơn những thay đổi ấy. Nhưng nhìn thấy một sông băng đang biến đổi không đồng nghĩa với việc biết chính xác giây phút nó sẽ sụp đổ. Đó chính là giới hạn khiến thảm họa sông băng vẫn là một trong những bài toán cảnh báo khó nhất tại các vùng núi cao.
Hồng Sơn (tổng hợp)