KHÁNH HÒA – Mười cá thể bò tót lai còn được nuôi tại Vườn quốc gia Núi Chúa – Phước Bình đang được chăm sóc để bảo tồn nguồn gene hoang dã đặc biệt, song triển vọng hình thành thế hệ mới vẫn gặp trở ngại lớn do hạn chế về di truyền.
- Khói từ lò hơi khiến Mía đường 333 chịu phạt nặng
- Hơn 3.500 đơn thuốc được lập khống từ 60 thẻ bảo hiểm y tế
- Hải Phòng hỗ trợ di dời hàng nghìn hộ khỏi các chung cư cũ xuống cấp
Đàn bò hiện gồm chín cá thể F1 từ 13-16 tuổi và một cá thể F2, được xem là kết quả của hiện tượng lai hiếm gặp giữa bò tót hoang dã và bò nhà tại Việt Nam. Sau hơn một thập kỷ nghiên cứu, các nhà khoa học vẫn chưa thể giải quyết bài toán sinh sản để duy trì quần thể này.
Tại khu vườn thực vật rộng hơn 4ha thuộc Vườn quốc gia Núi Chúa – Phước Bình, xã Bác Ái Tây, tỉnh Khánh Hòa, anh Bình Tô Hà Lúc, 28 tuổi, đều đặn ba lần mỗi ngày đưa rơm, cỏ vào chuồng chăm sóc đàn bò. “Cho ăn nhiều chúng cũng quen dần”, anh nói sau hơn một năm gắn bó với công việc đòi hỏi sự kiên trì và luôn tiềm ẩn rủi ro.
Nguồn gốc của đàn bò bắt đầu từ năm 2009, khi một con bò tót đực hoang dã nặng gần một tấn thường xuyên rời rừng để nhập đàn bò nhà của người dân thôn Bậc Rây 2, xã Phước Bình. Trong nhiều mùa giao phối tự nhiên trước khi chết vào năm 2014, cá thể này đã để lại hơn 20 con lai F1 mang nhiều đặc điểm của bò tót hoang dã.
Nhận thấy giá trị đặc biệt của nguồn gene này, cơ quan chức năng đã mua lại năm con đực và năm con cái F1 để phục vụ nghiên cứu, đồng thời triển khai ba đề tài khoa học cấp Nhà nước trong giai đoạn 2013-2025 nhằm giám định di truyền, khai thác nguồn gene và hướng tới bảo tồn đàn bò lai.
Bài toán sinh sản vẫn chưa có lời giải
Kỳ vọng xây dựng đàn bò tót lai F2 quy mô lớn đến nay vẫn chưa trở thành hiện thực. Toàn bộ năm cá thể cái F1 được đưa về phục vụ nghiên cứu đều chưa sinh sản, trong khi chỉ một cá thể đực F1 khi được thả rong đã giao phối với bò cái nhà và tạo ra cá thể F2 duy nhất, hiện được đưa về trại khảo nghiệm từ hai năm trước.
Từ giai đoạn 2021-2025, đàn bò được chuyển thành tài sản công và giao Vườn quốc gia Phước Bình trực tiếp quản lý, chăm sóc. Chuồng trại cũng được mở rộng nhằm giúp các cá thể duy trì tập tính gần với môi trường tự nhiên.
Theo các nghiên cứu về di truyền bò rừng châu Á, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự khác biệt về cấu trúc nhiễm sắc thể giữa bò tót và bò nhà, dù cùng thuộc chi Bos. Sự bất tương thích này khiến quá trình giảm phân ở con lai đực tạo ra phần lớn giao tử mất cân bằng, dẫn đến tinh trùng dị dạng hoặc bất động.
Hiện tượng trên từng xuất hiện trong dự án lai tạo giống gaur – bò nhà “Selembu” tại Malaysia, bắt đầu từ năm 1983 với 12 cá thể F1. Chương trình này sau đó cũng phải dừng lại vì gặp trở ngại tương tự về khả năng sinh sản.
Trong bối cảnh Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế đã xếp bò tót vào nhóm Sắp nguy cấp từ năm 1986, với quần thể toàn cầu tối đa khoảng 21.000 cá thể trưởng thành, giá trị của đàn bò lai càng trở nên đặc biệt. Dự kiến kinh phí chăm sóc đàn bò trong năm 2026 là hơn 311 triệu đồng, trong khi các cá thể F1 đã bước sang tuổi 13-16, khiến quỹ thời gian để tìm ra hướng bảo tồn hiệu quả ngày càng thu hẹp.
Nguyễn Mùi ( tổng Hợp)